“Önce kendini armağan et, ey Zerdüşt!” (Nietzsche, Dionysos Dithyrambosları s. 48)

Bilgiçlik taslayacağına, öğretici, kesin keskin savlarla kampanya otobüslerinden seçmenlere satranç takımları savururcasına, alın okuyun zavallılar, diyerekten kalın kaskatı bir kitapla okurların başlarını yaracağına onları vicdanına ortak et, yalnızca kendini sun diyor Nietzsche. Yine benzer bir biçimde, Dorrit Cohn, Şeffaf Zihinler kitabında, bir yazarın kurmaca bir karakterin benliğini, ya da hatta doğrudan kendi tinini olası en doğal biçimde nasıl ortaya dökebileceğini irdeliyor. Bu doğrultuda, Émile Benveniste’den yola çıkarak, iki tür yazı kipine değiniyor: söylem ile tarihsel anlatı. Söylem, yazarın doğrudan öne çıktığı, iletişim kurmaya çalıştığı öznel (kişisel) yazılara karşılık geliyor. Tarihsel anlatı ise, yazarın kendini geride tuttuğu, varlığını elden geldiğince sakladığı, yalnızca gerçekleri sergilemeye çalıştığı olabildiğince nesnel (neredeyse bilimsel) yazıları içeriyor. Cohn, kitap boyunca, bu ikisinin tam ortasına denk gelen, incecik tanımsız bir alanda işleyen, ne öznel ne de nesnel bir yazı türünün tanımını yapmaya çalışıyor, böyle bir biçemi (üslubu) çok az kişinin başarabildiğini, ama eğer altından kalkılabilirse o noktada artık yazarın ne söylediğini ne de anlattığını, okura kucak açmış, onu zihnine konuk ettiğini anlatıyor, ki bu da bana 18. yüzyıl Alman romantiklerinin ardında koştuğu, kişinin esridiği, nesne özne ayrımının yittiği, o büyülü, göksel duygudurumunu çağrıştırıyor.

“Bugün ondan bize kalan, bizden sonra da sürecek olan, eksiğiyle fazlasıyla tam bir insandır: Tevfik Fikret; gücenikliği ve hevesiyle tam bir idealist. Karamsarlığı ve umuduysa tam bir aydın. Arayışı, yoklayışı ve bazen de şiirinin bile önünde oluşuyla, deneyci ve yenilikçi olduğunu da unutmadan, tam bir şair. … Maddi hırsları yok, bencillik yok, kıskançlık hiç yok. Yoğun bir duyarlılık var ama aydınlara, entelektüellere, edebiyatçılara, arkadaşlarına aşırı bir güven var; ve çoğu kez de, yoldaşı da olsa, ‘herkesi kendisi gibi özgeci sanmak’tan kaynaklanan büyük bir hayal kırıklığı, küskünlük, şaşkınlık, incinmişlik var.” (Tevfik Fikret’in Bavulu s. 12-13)

Haydar Ergülen, Şairin Bavulu‘nda onlarca ozan üzerine yazıyor ama hiçbir zaman somut tarihsel gerçekleri sıralamakla, bir araştırmacı gibi zamandizimsel (kronolojik) bir yaşamöyküsü oluşturmakla uğraşmıyor, böyle sıradan, ruhsuz bir anlatıya girişmiyor. Öte yandan, tam tersi bir biçimde, yazdıklarının kendi görüşü, kendi kanısı olduğunu da belirtmiyor, birinci tekil kişi üzerinden kendine, Haydar Ergülen’e göndermede bulunmaktan kaçınıyor, vıcık vıcık bir duygusallıkla yazıyı öznelleştirmekten, büsbütün sulandırmaktan uzak duruyor. Gözleri uzaklarda bir yere dalmış, dostlarını anımsamışçasına anılarının arasında dolanıyor, kalemi tüy gibi hafiflemiş kolumuza giriyor, bizi kendi yolculuğuna ortak ediyor, yukarıdaki Tevfik Fikret örneğinde olduğu gibi, kendi bu büyük ozanı anarken, ona imrenircesine, hayranlık duyarcasına bir duygudurumu yaşarken, bize kendi coşkusunu bulaştırıyor, çünkü Haydar Ergülen düşüngüsel (ideolojik), düzgüsel (normatif) yazarlar gibi öğretici bir kimliğe bürünmeden, yılların yoğurduğu o özgün biçemiyle kendi varlığını yazıya aktarıyor, yüreğini en içten biçimde bizimle paylaşıyor, ozanları anlatmıyor anıyor, yeri geldiğinde, hele yakından tanıdığı biriyse, yanına ilişiyor özlem gideriyor.

“Tomris’i hatırlıyorum da, Turgut Uyar hiç senin evine gelmiş miydi bilmiyorum. Senin evin. Nilgünevi. Gönülevi. Arkadaşevi. İçindeki evi açmış gibiydin asıl. Ve hepimiz içindeki eve gelirdik senin. Onun genişliğini, derinliğini, yüksekliğini, ferahlığını, sıcaklığını, iyiliğini ilkin senden görmüştük, sonra da birbirimize anlata anlata, gide gele, göre göre yaşamıştık. Sen yaşatıcıydın.” (Nilgün Marmara’nın Bavulu s. 242)

Antik Roma döneminde, eğitimli soylu kişiler, özellikle de stoacı olanlar, düzenli bir biçimde günce tutarlarmış, sürekli yontup biçtikleri, zihinlerinde yeniden biçimlendirdikleri düzmece bir geçmiş üzerinden kendilerini kandırmayı değil, tam anlamıyla taşa kazıdıkları geçmişteki gerçek düşünceleriyle yüzleşmeyi yeğlerlermiş, ki Şairin Bavulu da benzer bir çalışma. Haydar Ergülen’in kitabı bizim için değil, kendi vicdanı için yazdığı, kendi geçmişine göz attığı, onu bugüne getiren değerleri yeniden masaya yatırdığı her satırından belli oluyor, kuşkusuz bunu kendi de biliyor.

“Cemal Süreya’nın başkasını severken kendisini daha da çok sevdirdiğini gösterir onun şairlere dair denemeleri. Tuhaf bir benzetmeyle, Lacan mıydı, ‘her aşk mektubunu biraz da kendisine yazar insan’ demesi gibi, Cemal Süreya da biraz da kendi şiirlerini anlatır başkasının şiiri hakkında yazarken.” (Ülkü Tamer’in Bavulu s. 151)

Bir anlamda, Haydar Ergülen Şairin Bavulu üzerinden kendini yeniden yaratıyor, öznelliğini tazeliyor, ama aynı Hölderlin’in uyardığı gibi metnin hiçbir yerinde kendini kendi karşısına koymuyor, kendi üzerine konuşmuyor. Çok da iyi ediyor, çünkü belirlenimci bir biçimde kendini yorumlayan sorgulayan yargılayan bir kişi, gerçekte hiçbir biçimde kendiyle yüzleşemez, kendini dışarıdan bir parça bile göremez, hiç kimse kendini kendi üzerinden geliştiremez. İnsan ancak, kendini sürekli karşıtlaştırdığı öteki bireyler aracılığıyla kendine özdüşünüm (self-reflection) olanağı sağlayabilir, salt bu yolla kendini yıkıp yeniden yaratabilir. Haydar Ergülen bunu en saf, en doğal biçimde gerçekleştiriyor, öteki ozanlara yoğunlaşıyor, onları gönülden anarken geçmişi yeniden yaşıyor, ister istemez kendi ozanlığını, dahası kendi kişiliğini yansıtıyor.

Haydar Ergülen’in pürüzsüz bir biçimde yazıyla bütünleşebilmesinin, böyle usulca, örtük bir biçimde, en incelikle kendini dışavurabilmesinin ana nedenlerinden biri onun dizgesel (sistematik) bir düşünür olamaması, bütüncül bir yaklaşımdan koşullar ne olursa olsun her zaman uzak durması. Yaradılışı gereği indirgemeci bir tutuma vicdanı istemsizce karşı mı çıkıyor, yoksa okuduğu binlerce kitap, tanıştığı türlü güzel insan üzerinden geliştirdiği bir yetiyle, bilinçli bir biçimde böyle bir erdemi mi yeğliyor bilmek zor, ama çalıştaylarından onu tanıyanlar bilir, katılımcıların şiirlerine yorum yaparken hep iç eleştiriye yönelir, her şiiri önce olumlar, sonra yorumlar, kesin yorumlardan kaçınır (benim tersime), kapıları kapamaz, kimseyi katı bir biçime ya da herhangi bir tanımlı düşünce yapısına zorlamaz. Dizgesel düşünürler dümdüz bir çizgide ilerlerken, tüm savlarının bir bütün oluşturmasını, hepsinin elli parçalık basit bir yapboz gibi birbirine kusursuzca oturmasını dilerlerken, Haydar Ergülen doğrusallıktan ürperir, olguların suyunu sıkmaktan, onları ruhsuz bırakmaktan, önüne geleni soyutlamaktan çekinir. Şairin Bavulu‘nda her bir yazar için ayrı bir bölüm oluşturmuş, böyle çok genel bir sınıflandırmaya gönül indirmiş olsa da, her başlığın altında usu bir parça askıya alır, yüreğinin sesini dinler, yalnızca sezgisel ilerler. Eytişimselliğe elini sürmez, bireşimsel bir yargıdan sakınır, söyleşimsel bir akışı yeğler, gönül gözüyle bir duygulanımdan ötekine geçer, ne bir özet, ne de toparlayıcı bir belirteç, sözcelerini eklemlemeden, yazısını sımsıkı (kaskatı) örmeden, bilge gönlünce akar gider.

“Cemal Süreyya, Şemsiyesi uçuyor. Bavulu bileti. ‘Yüzü giyotine abone’. Bütün dizeleri birer anı gibi. Her okuyan sanki niyet çekmiş gibi kendini buluyor onlarda. Geleceğini ya da şimdisini bile düşünmeden üstelik. Sanki bir Edip Cansever şiirinin geçmişe çekilmiş hali, ‘Gelmiş Bulundum’ yerine, ‘geçmiş bulundum’ demenin anısı.

‘Mavi boncuk dağıtıyor’ denir onun için, şairler söylerdi bunu, okura ne, okura da ‘mavi düş’, ‘mavi anı’ dağıtan cömert bir şair olarak mavi bir imgesi var şimdi. Ben göğün yalancısıyım bile diyebilirim mavilik ve Cemal konusunda. ‘Bir renk değildir mavi huydur bende’, Edip Bey önceden yazmış mavinin Cemal huyunu.

Nar huyu var şiirinin bir de. Paylaşıldıkça eksileceğine artıyor. Hiç bitmiyor. Bavulundan bir nar düşmüş sanki elma yerine. Çok elma var şiirinde, öyle çok ki, sonunda nara dönüşmüş.” (Cemal Süreyya’nın Bavulu s. 115-116)

Çalıştaylarda da sıkça başına geldiği, kimi zaman neyi neden anlattığını bilemediği gibi, Şairin Bond’u adlı bölümde de, aynı bu biçimde, sezgisel sıçramalarla ilerlerken, bir noktada konudan saptığının, attığı başlıktan ne denli uzaklaştığının ayırdına varıyor, ama utanmıyor kızarmıyor, yalnızca gülümseyip geçiyor, buradan bize de kendine de bir ders çıkarmayı umuyor. Dahası, böyle bir yanlışı kitaptan çıkarma gereksinimi bile duymuyor, gönül rahatlığıyla onu orada bırakıyor, içtenlik dürüstlük sergiliyor, birçoklarının tersine, herkes gibi kendisinin de kusursuz olmadığını gizlemekle uğraşmıyor.

“Gurbet, hasret, memleket, garipler, şairler, köprüaltları, gençlik derken şairin bond çantasını açacak yerimiz kalmadı. İşte insan bazen ballandıra ballandıra anlatmak isterken, daha mevzuya bile giremeden yazı bitiverir. Yani yazının söndüğünü ya da tamamen başka bir yola girdiğini, biz buna saptığını diyelim, görürsün ve oradan bir adım bile daha ileri gitmek istemezsin. Zaten yeterince ileri gitmişsindir! Bu yazı da hem yeni yazarlara, yazar adaylarına hem de okurlara örnek olsun. Nasıl bir örnek? ‘Ballandıra ballandıra yazı nasıl yazılmaz?’ konusunda bir örnek. Ben yazdım, siz yazmayın!” (Şairin Bond’u s. 233)

Şairin Bavulu, Haydar Ergülen’in dans edercesine salındığı, aklın denetimini elden çıkarmadan, tatlı bir esriklikle anılarda yolculuk yaptığı etkileyici bir yapıt. Bu başarının gizi yazarın biçeminde yatıyor, yılların deneyimiyle, yeğin bir adanmışlıkla oturttuğu, kendi dili, kendi Türkçesinde.

“Türkçe’nin doğasında şiir var. Türkçe yürümeye başlayınca şiir oluyor Tansel’de, sözcükler ‘nefes’leniyor, okudukça yükseklere, Toroslar’a çıkar gibi oluyoruz, sözcüklerin saflığından, temizliğinden başımız döne döne.” (Oğuz Tansel’in Bavulu s. 98)

Biçem (üslup) biçim değildir. Biçem söz sanatı hiç değildir. Kendi tanımımla, biçem olsa olsa yazarın tininin, özellikle de vicdanının yazıya yansımasıdır. Biçemini oturtmuş, onunla bir olmuş usta bir yazarın yapıtlarında artık içerik ile biçem ayrılmaz bir bütün oluştururlar, biri ötekinden bağımsız ele alınamaz. Valery’nin Şiir Sanatı‘ında dile getirdiği gibi, okurun gönlüne işleyebilmesi için bir yazının kendi müziğini oluşturması gerekir, saf şiirin, müzikalitenin yolu da biçemden geçer. Biçem kendini ortaya koyabilmenin tek gerçek koşuludur, ki o nedenle de, Nietzsche’den Thomas Bernhard’a, Derrida’dan Proust’a, gerek büyük düşünürler gerek usta yazarlar, biçem üzerine akıl yormuş, kendi biçemlerini oluşturmuş, duyumsadıkları aşkı, kendi doğruluklarını (hakikatlerini) başkalarına ancak bu yolla aktarabileceklerine inanmışlardır.

Biçeme adanan bir yazar doyumsuzca okur, bolca yazar çizer, en önemlisi de kendini hiç mi hiç beğenmez sürekli eleştirir, bir gün önce yazdığını buruşturup atar, her seferinde sıfırdan başlar (en azından öyle duyumsar), bir yerden sonra da, artık sözcükleri seçemez olduğunda, onların salt müziğini duyar, yüreğindeki ezgiyi kendi (toplumun değil) ayrıksı dili üzerinden, usa vurmadan, bir soluk verircesine, dolayımsızca (unmediated) yazıya döker. Virginia Woolf’un ‘zihinsel dalgalanma’ nosyonunda vurguladığı gibi, tinin yürek atışını, vicdanın tınısını yansıtan, birçok parçayı iç içe geçiren, akışkan ezgisel ritmik bir yazı, biçemin doğasını oluşturur. Şairin Bavulu da aynı böyle bir yapıt, doğrusal, mekanik bir düzyazı değil karşımızdaki, eğretilemeler, uyaklar, yinelemeler, birçok yazınsal (edebi) araçla şiirsel bir dil kurulu. Aşağıdaki örnekte nasıl, gurbet, hasret, selam sözcükleri birlikte uyum içinde dans ederek ilerliyor, yan tümce ya da tümce sonları benzer seslerle bitiyor, özgün, elle tutulmaz bir uyak düzeni oluşturuyorsa, biz de aynı biçimde, tüm kitap boyunca, bir notadan ötekine salınıyor, yazarın zihnindeki ezgiye eşlik ediyoruz.

“Necatigil’in bavulunda evvela gurbet var. Gurbet bir mektup olup evvela selam eder ya, gurbet burcunun şairi de şiirden önce başka şairlere selam eder. Sonra hasret var, gurbetin peşinden de hasret gelir zira, gelir ve artık gurbet baştan başa hasret kesilir, şairin selamını almaya, hasretini anlamaya başlarlar. Derken bavul iyice dolar. Fakat ne tuhaf, doldukça ağırlaşacağına hafifler, az ama öz, neredeyse bir mücevher değerinde sözlerle, dizelerle, şiirlerle şairin elinde yolculuğa çıkar.” (Necatigil’in Bavulu s. 68)

Nasıl klasik müzikteki dizisellik (serialism) akımında tonik ya da bir baskın nota yoksa, 12 nota da eşdeğer sayılıyor, dışarıdan bir gam, mod ya da makam temel alınmıyor, ezgi kendi içinde akarken kendi geçmişi üzerinden bir uyum, bir ölçü yaratıyor, ona göre bir devimsellik kazanıyorsa, Haydar Ergülen’de de her sözce kendi ölçüsünü, kendi müzikalitesini kuruyor, yazarın benliğini duyulur kılıyor.

“Politik şiirler yazdı sokak ağzıyla, aşk şiirleri yazdı, adeta ‘cennet-i-ala’dan gelme sözcüklerle. Yan yana iki çeşme gibi, birbirine açık iki kardeş çeşme gibi aktı durdu. İnceden ip gibi aktığı, sararıp solduğu da oldu, çeşmenin dolup taştığı, suyunun köpüklendiği de. Ama şiiri de tıpkı yaşamı gibi hep akıcı oldu, hiç kesilmedi, durmadı, dinmedi. Zaten Can Yücel de hem politik hem poetik bir eylem olarak hep ‘akış’ halindeydi.” (Can Yücel’in Bavulu s. 87)

“Yolculuktan payını en çok da sözcükler alır; dağların, yücelerin, enginlerin, suların, nehirlerin, bulutların, kırmızıların, yeşillerin, ovaların, göllerin adlarıyla şiir kazanır sözcükler, o güne dek girmedikleri renklerle parlar, görmedikleri yücelerle büyür, dalmadıkları nehirlere uzar ve bilmedikleri dillerle tanışıp zenginleşirler, kat kat anlam giysisiyle donanırlar, şanlı ya da daha iyisi mutlu sözcükler olurlar.” (Oğuz Tansel’in Bavulu s. 96-97)

Michel Foucault, son dönemlerinde, Socrates’in Parrhesia kavramını ele almış, onu daha da geliştirmeye çalışmıştı. Foucault’ya göre, kendilerini ne denli zor durumda bırakacak olsa da, bireyler gerçeği söylemek, toplumun yararı uğruna halka ulaşmak, onları bilgilendirmekle yükümlüdür, hele bir de bu kişi hatırı sayılır bir birikimi olan bir aydınsa. Ancak, düşüngüler (ideolojiler) hiçbir zaman doğrudan iletilemez, hiç kimse bir başkasına kendi dünya görüşünü zorla benimsetemez. İnsan öğretici bir kimliğe bürünür de çokbilmişçesine bir tutumla doğruyu yanlışı kesinlerse, ilkelerini dogmalara dönüştürmüş, dinsel bir öğreti gibi karşısındakilere dayatır da zihinlerine kazımaya çalışırsa, her durumda başarısızlığa uğrar, hatta böyle bir çaba çoğu zaman geri teper. Bir yazar, okurlarına kullanma kılavuzu sunarak ya da vaazlar vererek değil, kendine dönük, kendiyle uğraştığı yeğin bir duygulanım anını paylaşarak sağın bir etkileşim sağlar. Kendi kaygılarını, özlemini umutlarını, tüm çıplaklığıyla, aynı duyumsadığı gibi açık yüreklilikle kâğıda döken bir düşünür okuruna gerçek bir bağlanım (engagement) şansı tanır, işte bunu da yıllarını harcadığı, kendini doğurmayı, vicdanının duyurmayı başardığı biçemiyle gerçekleştirir. Tam da bu nedenle, kendi dilini oluşturan, bunu tümüyle içselleştiren, tiniyle klavyedeki parmaklarını eşzamanlı kılmış, dolayımsız bir biçimde gönlündekileri sözcüklere döken Haydar Ergülen bize ağabeylik yapabiliyor, bilgiçlik taslamadan bizi kendi vicdanına konuk ediyor, yitirmek üzere olduğumuz Cumhuriyet değerlerini anımsatıyor, ne için savaşmamız, kimlere dikkat etmemiz gerektiğini gösteriyor.

“Onları buluşturan üç şey var: Yurt sevgisi, yurtseverlikleri, ikinci çocuklara, yoksullara, yaşlılara duydukları merhamet ve üçüncüsü, şimdi eksikliğini duyduğumuz yüksek ahlakları, insanı olarak temizlikleri, paranın, riyanın, bencilliğin kirinin bulaşmayışı.” (Tevfik Fikret’in Bavulu s. 18)

“Lakin softa o zaman da softa, Yunus gibi bir sufinin şiirlerini bile şeriata aykırı bulmuş. Tıpkı bundan, çok değil, yakın bir zamanda günümüzün şık giyimli softalarının Yunus’un ilahisinden kimi bölümleri ders kitaplarından çıkardıkları gibi. … O zamanlarda da, yani 1200-1300 yıllarında, bundan sekiz yüz yıl önce softalar varmış elbette, zaten softasoyu diye bir şey var, oradan sürüp geliyorlar.” (Yunus Emre’nin Heybesi s. 9)

Bir zamanlar sanat kavramı üzerine çokça akıl yoruyor, kimi arkadaşlarımla uzun tartışmalara girişiyor (artık en ufak akıl yormuyor, hiç mi hiç umursamıyorum), bir yaratıyı hangi niteliklerin sanat yapıtı kılacağını anlamaya çalışıyordum. İnsan düşündükçe, hele de post-yapısal felsefelerle tanışıklığı varsa, giderek ayırdına varıyor ki, neyin sanat olup olmadığına ya da ne denli yüksek ya da alçak bir sanat sayıldığına yapıtın kendisinden çok süregiden egemen söylemler (diskurlar) karar veriyor. Suçu eleştirmenlere ya da bu işten para kazanan aracılara atmanın, onları bu olağan süreçte çok bilinçli bir eyleyici gibi göstermenin de bir anlamı yok, çünkü kimsenin denetiminde olmayan başıbozuk toplumsal dizgeler, akışkan bir biçimde, sanat tanımı üzerinde sürekli yeni yargılara varıyor, yeni kısıtlar getiriyor. İşte bu da, yüreğini ortaya koyan, her gün masa başında kendini paramparça eden bir sanatçı için düş kırıklığı yaratıyor. Daha baştan adandığı bu “sanat” terimi üzerinde söz hakkı olmaması şöyle dursun, ona bağlandığı, onunla işbirliği yaptığı anda eyleyiciliğini yitirircesine dev söylemlere boyun eğmek zorunda kalıyor. İtemediği, kakamadığı, tonlarca ağırlığıyla tümüyle tanımlı bir sanat sözcüğünün altında ezilip kalıyor. Gözde bir sanatçının yaratıcılığının, yıkıcılığının, devrimciliğinin bile kendi özgür isteminden ya da çelik gibi istencinden doğduğu belirsizleşiyor, belki de çoğu zaman bu değerler daha çok tepeden iniyor, tüm bu başarıları, sanları ona salt toplum bağışlıyor, bir armağan gibi tepside fiyonkla sunuyor. Ya da tersi bir durumda, sanatçı ne denli çabalasa, ne denli yırtınsa, kendi gözeriminde bir ışıltı gördüğüne inansa da o acımasız genelgeçer sanat tanımı bir balyoz gibi başına iniyor, seninki başarısız canım benim, bir yapıt bile sayılmaz, diyor.

Yıllar önce bir Paris gezisinde, birçok ustadan binlerce yapıtının bir arada bulunduğu, herkesin ilk durağı, Louvre, d’Orsay gibi kalabalık gürültülü dev müzeler yerine, daha önceleri nedense hep es geçtiğim Rodin Müzesine uğramıştım. Rodin’in yontuları (heykelleri) zamandizimsel olarak dizilmiş, çıraklık dönemiyle başlıyor, ustalık dönemine doğru ilerliyorsunuz, bir parça da dikkatli bakıyorsanız, genç Rodin’in oldukça kişiliksiz, belki de yeteneksiz bir yontucu (heykeltıraş) olduğunu düşünüyorsunuz, incelikten yoksun, biçimsiz yontuların yinelenip durmasından bunalmış, tam müzeden ayrılacakken, Rodin’in sürekli bir arayışta olduğunu, beceriksiz ellerine savaş açtığını kavrıyorsunuz, bir iki adım daha attıktan sonra da yontucunun yoğun uğraşı sonucu ödüllendirildiğini, büyülü bir kırılma anında kendi özgün biçemini yakaladığını, öykündüğü onca tekniği kusursuzlaştırmış tümüyle içselleştirdiğini, hiçbirinin son yapıtlarda göze batmadığını, artık acılar içinde kendi bedeninden parçalar kopardığını görüyor, büyük hayranlık duyuyorsunuz.

Rodin’in son yontularına bakarken, huşuyla karışık bir dalınç anında bir anda aydınlandım, sanatın yalnızca bir söylen (mit) olduğunu, hiçbir zaman var olmadığını kavradım. Ama tam da karşıt bir kesinlikle, sanatçının da bir o denli gerçek olduğunu anladım. Alanları ne olursa olsun, müzikten politikaya, yazından (edebiyattan) spora, kendi iç savaşımlarını en üst aşamaya taşıyan, kendi özgün, özgül oluşlarını, yeğin tinsel çarpışmalarını, ortaya koydukları yapıta ya da edimlere yansıtan sanatçı bireyler her zaman var olmuşlar, kendilerini aşma, hep daha iyiye ulaşma çabalarıyla her zaman sıradan insanlardan sıyrılmışlar. Biz onlara sövsek de, yersek de, eleştirmenler cıvık bir sanat tanımı üzerinden onları acımasızca, haksızca yargılasa da onlar inandıkları yolda kendilerini sürekli yakıp yıkmanın, yeniden yaratmanın haklı kıvancını her durumda tatmışlar, kendilerine ilgi duyan, onları anlamaya çalışanları da aşklarına, inanlarına (imanlarına) ortak etmişler, neredeyse bir gizemci (mistik) yaşamı sürmüşler.

Yine yıllar önce, düzenlediği bir çalıştayda, genç bir katılımcı, Haydar Ergülen’e, şiir nedir, diye sormuş, o da, şiir tanımlanamayandır, diye yanıtlamıştı, ki ona yakışır, kendisi katı tanımlardan olabildiğince uzak durur. Ama ben, gerek bu deneme bağlamında gerek de bilinemezci (agnostik) kalmakta zorlandığımdan dolayı, şiir yoktur, yalnızca şair vardır, kuşkusuz bir de onun bitimsiz çıraklığı, deme gereksinimi duyuyorum.

Sanat sözcüğünden uzak durmaya başladığım dönemlerde sanatçıyı sanat kavramından daha da uzaklaştırabilmek, tümüyle özgür kılabilmek için sanatçı yerine başka bir sözcük arıyordum. Bir gün, toyluğun verdiği bir özgüvenle, Haydar Ergülen’e “derviş” sözcüğünü önermiştim. O da, yine her zamanki bilgeliğiyle, evet, insanın öyle diyesi geliyor, diyerek bana bir ders vermiş, bir insanın kendine derviş yakıştırması yapamayacağını, bunun derviş olmadığını kanıtlamaktan başka bir işe yaramayacağını göstermişti.

“Doğaya inanıyor. Sonunda herkesin inandığı doğaya. Şair ya, hayır, yeni bir derviş ya, baştan inanıyor. Tanrı söyletti söylemi, Berfe için doğa söyletiyor demek. Neredeyse kendiliğinden, oluşundan.” (Süreyya Berfe’nin Bavulu s. 218)

“İnsan, Berfe’yi okurken doğrusu ne kadar önemsiz, sıradan bir varlık olduğunu düşünüyor, düşündükçe de bu hal ona kötü geleceğine, tam tersine çok iyi gelmeye başlıyor ve Berfe’nin doğaya karıştığı gibi okuru da kendinden kurtulup şiire karışıyor.” (Süreyya Berfe’nin Bavulu s. 218)

“Bir lokma, bir hırka, gönlünü yola düşürmüşler için de bir heybe. … Gönlünü şiirle yıkamış, gönlümüzü şiirle onarmış, iyileştirmiştir. Şiirin şifa olduğu haller varsa, onların en güzeli de derviş Yunus halidir.” (Yunus Emre’nin Heybesi s. 7)

Süreyya Berfe’nin doğaya inandığını yazmış Haydar Ergülen, bir aşk durumu söz konusu, Berfe doğaya sarsılmaz bir inan (iman) duyuyor, onun üzerinden bize evrenin gizini yansıtıyor, Haydar Ergülen gönül rahatlığıyla ona derviş diyor. Benzer bir biçimde, nasıl Berfe doğanın ardında koşuyor, ona adanıyorsa, ben de, Şairin Bavulu‘nu bitirdikten sonra, Haydar Ergülen’in, şiirin değil, şairin ardında koştuğuna, şaire inan duyduğuna inanıyorum, onun da şair yolunda bir derviş ya da gizemci olduğunu düşünmeden edemiyorum. Elinde bastonu, omzunda heybesiyle ilerliyor, bu zorlu yaşamın altından en güzelduyusal (estetik) biçimde kalkan, erdemli vicdanlı, güzel insanlara adanıyor, gönlünü şairlerle yıkıyor, tıpkı Yunus gibi yüreğimize dokunuyor, gönlümüzü onarıyor. Biz okurlar da, ister istemez, aynı Berfe’de olduğu gibi, bir parça şiire ama daha çok şaire karışıyor, bir süreliğine kendimizden kurtuluyoruz. Kimiyle yeni tanıştığımız, kimini artık daha iyi tanıdığımız, Türk şiirine damga vurmuş onlarca özel insan karşısında kendimizi ne denli sıradan duyumsasak da, derinlerde bir yerde, içimizde bir şeylerin değiştiğini duyuyoruz, iyileştiğimizi, sanki daha şimdiden biraz da olsa geliştiğimizi seziyoruz. Dahası, Haydar Ergülen dostlarına böyle sezgisel yaklaşırken, her bir bavulu, heybeyi, valizi, walizi, çantayı tek tek açmış, şairlerimizi anarken, Şairin Bavulu, içinde onlarca bavulla, tek bir bavula, Haydar Ergülen’in bavuluna dönüşüyor, ki son kitabın genişletilmiş basım olduğu, yeni şairler eklendiği de düşünülürse, yazarımız hem kitabı güncelliyor hem de kendi varoluş sürecini yansıtmayı sürdürüyor, kendini sorgulamaktan vazgeçmiyor. Biz okurlar ise, onun bu özincelemesinde (autology), yazarın güçlü vicdanını seziyor, gönlüne ortak oluyor, insancıllığı, engin kültürü, sarsılmaz değerleri, erdemleri üzerinden öyle bir okumada bambaşka bir olamayacaksak da en azından kendimizi geliştirme konusunda umut tazeliyoruz.

“Bizi bir insana bağlayan şey onun olağanüstü güzelliği ya da genel inceliği değil, onun kişisel nitelikleridir.” (Paul Valery, Şiir Sanatı s. 39)

İstenç yoksunu zayıf bireyler kişiliğe değil güce taparlar, toplumca üstün görülen önderlere, idollere, tanrılara hayranlık duyar, kendilerini yöneticilerinin güvenli buyurgan, sert ellerine bırakmış, onlarla birlikte karşılıklı bir kişiliksizliğe adanırlar. Oysa, yere sağlam basan, kendi varoluşuna söz geçirmeye çalışan insanlar, karşılarında aynı kendileri gibi savaşçı, yılmaz bir benlik ararlar. İyi bir yazın okuru eline aldığı kitapta yazarın soylu vicdanına, sarsılmaz kararlı kişiliğine gereksinim duyar, onun için de, okuduğu sayfada, aşağıdaki gibi bir alıntıyla karşılaştığında doğru yerde olduğunu anlar.

“’Kafası gönlü cılız adamın şiiri de cılız olur. Kafası gönlü ileri adamın şiiri de ileri olur.’” (Oktay Rifat’ın Bavulu s. 58)

Türk şiirini günümüze taşıyan onca ozan hakkında bilgilenmek, daha bilinçli bir şiir okuru olmak, hatta eğer kişi ilgi duyuyorsa, ozanlık yolunda gelişim gösterebilmek için Şairin Bavulu çok doğru bir çalışma kuşkusuz, ama daha da önemlisi, Haydar Ergülen’le tanışmak için de kusursuz bir fırsat.

Kaynakça

Cohn, D. 2022. Şeffaf Zihinler: Kurmaca Eserlerde Bilincin Sunumu, İstanbul, Metis Yayınları

Ergülen, H. 2024. Şairin Bavulu, İstanbul ,SRC Kitap

Nietzsche, F. 2011. Dionysos Dithyrambosları, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

Valery, P. 2024. Şiir Sanatı, İstanbul, Ketebe Yayınevi